Ponad cztery dekady z kaszubską pieśnią i tańcem
Dziecięcy Kaszubski Zespół Pieśni i Tańca „Tuchlińskie Skrzaty” od ponad czterdziestu lat pozostaje ważną częścią życia kulturalnego Tuchlina i gminy Sierakowice. Powstał przy miejscowej szkole, a jego zadaniem od początku było nie tylko uczenie dzieci tańca i śpiewu, ale przede wszystkim przekazywanie im języka, muzyki i tradycji Kaszub. Ze szkolnego zespołu wyrósł z czasem na grupę nagradzaną na konkursach, uczestniczącą w największych wydarzeniach regionalnych i reprezentującą Kaszuby poza granicami Polski.
Historia „Tuchlińskich Skrzatów” rozpoczęła się we wrześniu 1984 roku. Inicjatorem powstania zespołu był ówczesny dyrektor Szkoły Podstawowej w Tuchlinie Jan Baska. Inspiracją stała się działalność Kaszubskiego Zespołu Pieśni i Tańca „Sierakowice”. Uznał on, że podobna grupa, ale skupiająca dzieci, mogłaby powstać właśnie w Tuchlinie.
Do współpracy zaprosił nauczycielki związane ze szkołą. Bożena Kreft, mająca doświadczenie taneczne zdobyte w zespole „Kaszuby”, zajęła się przygotowaniem tańców, natomiast Jadwiga Bronk odpowiadała za śpiew. Jan Baska kierował całością i zajmował się również stroną muzyczną.
Pierwszy publiczny występ „Skrzatów” odbył się w 1985 roku podczas zakończenia roku szkolnego. W pierwszym okresie działalności zespół liczył około trzydziestu uczniów.
Istotną rolę odegrał też Gminny Ośrodek Kultury w Sierakowicach, który objął grupę patronatem. Dzięki jego wsparciu oraz zaangażowaniu rodziców stopniowo kompletowano stroje regionalne. W 1999 roku, z okazji 15-lecia działalności, zakupiono następne komplety strojów dla młodych artystów.
Folklor poprzez śpiew, taniec i zabawę
Od początku repertuar „Tuchlińskich Skrzatów” opierał się na folklorze kaszubskim. Szczególne miejsce zajmowały w nim tradycyjne tańce, pieśni oraz dawne dziecięce gry i zabawy.
To właśnie ten ostatni element z czasem stał się jednym ze znaków rozpoznawczych zespołu. Najmłodsi poznawali kaszubską kulturę nie poprzez suche informacje, lecz poprzez ruch, śpiew i wspólną zabawę.
Repertuar starszej grupy opierano m.in. na opracowaniach badaczy i twórców związanych z regionem, w tym Pawła Szefki, Jana Trepczyka i Władysława Kirsteina, a także na tańcach i zwyczajach zachowanych w pamięci mieszkańców Kaszub.
Z czasem zmieniała się również liczebność zespołu. W kolejnych okresach działały dwie grupy – młodsza i starsza. W czasie jubileuszu 35-lecia „Skrzaty” liczyły około sześćdziesięciu członków, od dzieci w wieku przedszkolnym po nastolatków.
Jan Baska i Irena Warmowska
Najważniejszą postacią pierwszych lat działalności był Jan Baska. Był jego kierownikiem, muzykiem i organizatorem. To za jego czasów grupa stworzyła fundament repertuaru, zaczęła zdobywać pierwsze nagrody i wyjeżdżać poza region.
Kierował zespołem przez blisko dwie dekady. Na początku XXI wieku jego obowiązki przejął Jarosław Jóskowski, późniejszy dyrektor szkoły w Tuchlinie i wieloletni kierownik „Tuchlińskich Skrzatów”.
Drugą postacią szczególnie mocno związaną z historią zespołu była Irena Warmowska. Współpracę ze „Skrzatami” rozpoczęła w 1985 r. Przez następne dziesięciolecia odpowiadała przede wszystkim za choreografię i przygotowanie taneczne kolejnych pokoleń dzieci.
Jej działalność była wielokrotnie doceniana. Otrzymała m.in. „Perłę Kaszub”, nagrodę Starosty Kartuskiego i odznakę „Zasłużony dla Kultury Polskiej”. W 2026 roku nadano jej tytuł „Zasłużony Obywatel Gminy Sierakowice”.
W kolejnych latach z zespołem związani byli również Wojciech Złoch i Piotr Złoch, odpowiadający za muzyczną stronę jego występów.
Muzyka, bez której nie byłoby „Skrzatów”
Od początku ważną częścią zespołu była kapela. Jan Baska grał na akordeonie. Towarzyszyli mu m.in. Leon Puzdrowski, zwany „Dolińczykiem”, grający na bandonii, Stefan Kolka na skrzypcach oraz muzycy grający na diabelskich skrzypcach i kontrabasie.
Wśród nich znajdował się m.in. Zygmunt Wenta, siostrzeniec ks. Bernarda Sychty. Z zespołem związany był również Zenon Pepliński.
Szczególną postacią pozostawał Leon Puzdrowski, reprezentujący starsze pokolenie kaszubskich muzyków samouków. Pamięć o nim przetrwała później w nazwie grupy „Bandonia”, stworzonej przez dawnych członków „Tuchlińskich Skrzatów”.
Pierwsze sukcesy przyszły szybko
Już dwa lata po założeniu zespół zaczął odnosić znaczące sukcesy. W 1986 roku został wysoko oceniony podczas Przeglądu Dorobku Kulturalnego Wsi województwa gdańskiego w Żukowie.
Jednym z najważniejszych miejsc konkursowej rywalizacji był dla „Skrzatów” Turniej Talentów Tanecznych w Sopocie, później funkcjonujący jako Konkurs Pieśni i Tańca. Zespół zdobywał tam główne nagrody w latach 1988, 1990, 1991 i 1992.
Ogromnym wyróżnieniem był również przyznany w 1989 roku Medal Stolema. Nagroda ta trafiała do osób i instytucji szczególnie zasłużonych dla kultury i tożsamości Kaszub.
W latach 90. przyszły następne laury. „Tuchlińskie Skrzaty” dwukrotnie zajmowały drugie miejsce podczas Festiwalu Kaszubskiego w Słupsku – w 1994 i 1996 roku. W tych samych latach zwyciężały w Przeglądzie Dziecięcych i Młodzieżowych Zespołów Folklorystycznych Kaszub i Kociewia we Wdzydzach Kiszewskich.
Występowały również podczas Festiwalu Zespołów Folklorystycznych Polski Północnej w Gdańsku i Europejskiego Festiwalu Twórczości Dziecięcej w Karlinie.
Pałeczkę przejmują następne pokolenia
Sukcesy zespołu nie skończyły się wraz z odejściem jego pierwszych członków. Kolejne pokolenia również z powodzeniem startowały w konkursach i przeglądach.
W 2014 roku podczas Pomorskiego Przeglądu Folklorystycznego w Lubaniu wystąpiły dwie grupy „Tuchlińskich Skrzatów”. Młodsza zdobyła nagrodę publiczności, natomiast starsza otrzymała Grand Prix.
Jury brało pod uwagę m.in. dobór repertuaru, jego zgodność z tradycją regionu, poziom śpiewu, czystość gwary, autentyzm tańców, stroje oraz instrumentarium.
W tym samym roku podczas Przeglądu Twórczości Kaszubskiej Dzieci i Młodzieży w Kartuzach młodsze „Skrzaty” zdobyły pierwsze miejsce ex aequo ze „Słunôszką”. Dodatkową nagrodę za najlepszy wokal otrzymał Szymon Wenta.
Cztery lata później zespół ponownie triumfował w Kartuzach, zdobywając pierwsze miejsce w swojej kategorii.
Z Tuchlina w świat
Wyjazdy zagraniczne są jednym z ważniejszych rozdziałów historii „Tuchlińskich Skrzatów”. Jak na dziecięcy zespół działający przy niewielkiej wiejskiej szkole, skala tych podróży była imponująca.
Pierwszym z udokumentowanych kierunków była Gruzja, którą grupa odwiedziła już w 1990 roku. W 1998 roku „Skrzaty” pojechały na Litwę, rok później do Szwecji, a w 2001 roku na Ukrainę.
W następnych latach zespół odwiedzał także Niemcy, Słowację, Danię i Serbię. W ten sposób młodzi artyści z Tuchlina prezentowali kaszubskie stroje, język, śpiew i taniec publiczności w wielu częściach Europy.
Wyjazdy miały nie tylko wymiar artystyczny. Dzieci poznawały kulturę innych narodów i spotykały rówieśników z zagranicznych zespołów. Same stawały się jednocześnie młodymi ambasadorami Kaszub.
Jednym z utworów szczególnie związanych z zagranicznymi występami zespołu były „Polskie kwiaty”, często wykonywane jako finał koncertów.
Najważniejsza była jednak scena kaszubska
Choć „Tuchlińskie Skrzaty” docierały daleko poza Pomorze, podstawą ich działalności pozostawały występy w regionie.
Przez dziesięciolecia uczestniczyły w dożynkach, uroczystościach szkolnych i samorządowych, festiwalach, przeglądach oraz wydarzeniach promujących język kaszubski.
Na początku XXI wieku regularnie uczestniczyły w Międzynarodowym Festiwalu Folkloru odbywającym się m.in. w Brusach, Sierakowicach, Bytowie i Kościerzynie. Ich udział odnotowano m.in. w latach 2000, 2001 i 2002.
Zespół pojawiał się również w mediach. Występował w telewizyjnym programie „Rodnô Zemia”, a jego muzykę rejestrowało Radio Gdańsk.
W 2014 roku „Skrzaty” uczestniczyły w pierwszym Festiwalu Folkloru Pomorza „Pomerania Cantat” w Klukach. W kolejnych latach były obecne podczas wielu wydarzeń gminy Sierakowice i powiatu kartuskiego.
Jednym z najważniejszych występów ostatnich lat był udział w 28. Międzynarodowym Festiwalu Dziecięcych Zespołów Regionalnych „Święto Dzieci Gór” w Nowym Sączu w 2021 roku.
Młodzi artyści z Tuchlina pokazali pieśni, tańce, zabawy dziecięce i elementy kaszubskiej obyczajowości. Szczególną uwagę zwracała inscenizacja dziecięcych gier i szkolnej lekcji prowadzonej w języku kaszubskim.
Jubileusze łączyły pokolenia
W historii zespołu ważną rolę odgrywały kolejne jubileusze. W 2009 roku świętowano 25-lecie. Uroczystości rozpoczęła Msza św. w Tuchlinie, po której odbył się korowód i koncert galowy.
W 2019 roku jubileusz 35-lecia połączono z benefisem Jana Baski. Była to okazja do przypomnienia ludzi, którzy tworzyli zespół od jego początków, oraz spotkania kilku pokoleń dawnych i obecnych członków.
Właśnie w środowisku wychowanków „Skrzatów” powstała „Bandonia”. Jej nazwa była hołdem dla Leona Puzdrowskiego i instrumentu, na którym przez lata grał. Z dawnych członków zespołu wyrosła również grupa „Tëchlińsczie Basë”.
Największym świętem ostatnich lat był jubileusz 40-lecia, obchodzony 15 lutego 2025 roku w Centrum Kultury w Sierakowicach. Na jednej scenie pojawili się obecni członkowie „Tuchlińskich Skrzatów” oraz ich starsi poprzednicy.
Najmłodsi prezentowali dawne gry i zabawy, starsze dzieci tańce regionalne, a byli wychowankowie pokazali, że przygoda z kaszubską muzyką nie musi kończyć się wraz z opuszczeniem szkoły. Podczas jubileuszu przypomniano również zasługi Ireny Warmowskiej, Jarosława Jóskowskiego oraz Wojciecha i Piotra Złochów.
W kwietniu 2026 roku wystąpiły podczas uroczystości nadania Szkole Podstawowej w Tuchlinie imienia ppor. Józefa Skorowskiego. Kilka dni później uczestniczyły również w wydarzeniach związanych z Gminnym Konkursem Piosenki Kaszubskiej „Kaszëbsczi Śpiewë”.
Cztery dekady żywej tradycji
Ponad czterdziestoletnia historia zespołu pokazuje, że działalność szkolnej grupy może mieć znaczenie daleko wykraczające poza występy na scenie. Przez „Tuchlińskie Skrzaty” przewinęły się kolejne pokolenia dzieci, dla których kaszubszczyzna stawała się czymś poznawanym nie tylko podczas lekcji, ale poprzez muzykę, taniec, strój i wspólne wyjazdy.
Nagrody, występy na prestiżowych festiwalach i podróże zagraniczne są ważną częścią dorobku zespołu, lecz najważniejsza okazała się jego ciągłość. Dawni członkowie po latach nadal wracają do kaszubskiej muzyki, a ich miejsce zajmują następne roczniki dzieci. Dzięki temu tradycja rozpoczęta w Tuchlinie w 1984 roku pozostaje żywa i nadal jest przekazywana z pokolenia na pokolenie.
Krystyna Tryzna
Irena Warmowska choreograf zespołu od 1995r
Zespół powstał gdyż ówczesny dyrektor szkoły w Tuchlinie chciał kulturą regionalną zainteresować najmłodszych. Wtedy już od czterech lat działał już na tym terenie KZPiT ,,Sierakowice”. Byłam tancerką tego zespołu, kiedy Jan Baska zwerbował mnie do Skrzatów. Była to połowa 1985r. Rok póżniej zrobiłam specjalistyczne kursy choreograficzne w Lublinie. W tamtym czasie zespół pokazywał tradycyjne tańce, które ja już poznałam tańcząc w ,,Sierakowicach”. Chciałam czegoś innego. Wpadłam na pomysł, aby odtworzyć dziecięce zabawy z dawnych lat. Studiowałam wtedy historię i z zapałem rzuciłam się, aby poszukać wzorców. Dużą pomocą okazali się mieszkańcy okolicy dostarczając zdjęć dotyczących tematu. Dzieki temu razem z Ireną Kulwikowską przygotowaliśmy projekt, który został sfinansowany przez gminę Sierakowice. Tuchlińskie Skrzaty otrzymały komplet strojów, które uszył pan Rompa. Odtąd zaczęliśmy pokazywać dawne dziecięce gry i zabawy. Przez te lata w tych zabawach ,,siedzimy” i z tego jesteśmy znani. To przyniosło nam wiele nagród i tytułów. Te gry i zabawy wprowadziłam tylko w pierwszej grupie uczniów najmłodszych. Natomiast grupa druga, czyli uczniowie klas IV-VIII tańczą tradycyjne tańce kaszubskie. I tak jest już od czterech pokoleń. Dziś na zajęcia przychodzą prawnuki tych, którzy zaczynali. W wielu rodzinach jest to tradycja. Na dzień dzisiejszy na 300 uczniów szkoły, 70-ciu występuje w zespole.
W naszej szkole nie można wyobrazić sobie Dnia Babci czy Dziadka, Dożynek czy innych świąt bez występów Skrzatów.
„Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury”
