„Chmielanie” – ponad cztery dekady z kaszubską pieśnią i tańcem
Zaczynali od siedemnastu osób, pierwsze koncerty dawali bez regionalnych strojów. Instrumenty pomagała im kupować miejscowa spółdzielnia. Dziś Regionalny Zespół Pieśni i Tańca „Chmielanie” jest jedną z najbardziej rozpoznawalnych wizytówek Chmielna i całych Kaszub. Jego znakiem firmowym stało się „Wesele Kaszubskie” – widowisko, które w 2026 roku obchodziło 30-lecie regularnych prezentacji.
Przez ponad cztery dekady przewinęły się przez niego kolejne pokolenia mieszkańców, a zespół występował w wielu krajach Europy, docierał również na Kaukaz, zdobywał nagrody i prezentował się w radiu oraz telewizji.
Historia „Chmielan” rozpoczęła się 24 września 1984 roku. Pomysł utworzenia zespołu wyszedł od Władysława Kostucha, prezesa GS „Samopomoc Chłopska” w Kartuzach, oraz Danuty Cierockiej, związanej z Wojewódzkim Ośrodkiem Doradztwa Rolniczego w Lubaniu. Pierwsze spotkania odbywały się przy Klubie Nowoczesnej Gospodyni. Kierownikiem został Wiesław Byczkowski, sekretarzem Brygida Sychta, skarbnikiem Maria Kostuch, a do zarządu wszedł Kazimierz Gruenholz. Pierwszym choreografem był Stanisław Rychert, natomiast za stronę muzyczną odpowiadała Krystyna Zawiszewska. Na pierwszą próbę przyszło zaledwie 17 osób. Już 6 listopada dołączyła kapela: Andrzej Lelek grający na akordeonie, Jan Lelek na klarnecie, Jerzy Lewandowski na akordeonie i Ludwik Brzoskowski na skrzypcach. W styczniu 1985 roku grupa liczyła już 34 osoby.
Pierwszy występ bez kaszubskich strojów
Na początku próby odbywały się raz w tygodniu w sali gimnastycznej szkoły w Chmielnie. Ważnym patronem była GS „Samopomoc Chłopska”, która nie tylko finansowała działalność, ale kupowała instrumenty, m.in. akordeon, kontrabas i klarnet. Pierwszy publiczny występ „Chmielan” odbył się 2 czerwca 1985 roku w Szkole Podstawowej w Chmielnie podczas konkursu recytatorskiego prozy i poezji kaszubskiej. Artyści wystąpili jeszcze bez własnych strojów regionalnych. Te pojawiły się kilka miesięcy później – 9 października, podczas dożynkowej sesji Gminnej Rady Narodowej. Stroje uszyli Wiktoria i Anastazy Cieroccy, natomiast hafty przygotowały Stefania Miotk i Stanisława Zaborowska. To nazwiska ważne dla historii grupy, choć dziś rzadziej pojawiają się przy okazji kolejnych jubileuszy.
Oni wytyczali kierunek
W kolejnych latach zmieniali się kierownicy, ale zespół nieprzerwanie się rozwijał. Wiesław Byczkowski prowadził go do 1990 roku. Po nim funkcję tę pełnili kolejno Barbara Węsierska, K. Gruenholz i Danuta Sznaza. W listopadzie 1994 roku kierownictwo objęła Maria Leszczyńska, która stała się jedną z osób najmocniej kojarzonych z „Chmielanami”. Zmiany następowały również po stronie artystycznej. Po S. Rychercie choreografię w latach 1985–1994 prowadził Jan Właśniewski, a później tę rolę przejął Jerzy Soliwoda. Z kolei od 1990 roku za stronę muzyczną odpowiadał Witold Treder. To właśnie ta trójka – Leszczyńska, Soliwoda i Treder – przez następne dziesięciolecia w znacznym stopniu kształtowała charakter zespołu. Od lipca 1991 roku próby odbywały się już w Domu Kultury w Chmielnie.
„Wesele Kaszubskie” stało się ich znakiem firmowym
Przełomowym przedsięwzięciem okazało się „Wesele Kaszubskie”. Pierwsza wersja widowiska pojawiła się już w 1993 roku, natomiast 12 lipca 1996 roku odbyła się premiera nowej wersji przygotowanej choreograficznie przez J. Soliwodę. Wcześniej nad weselnym repertuarem pracowali m.in. Jan Właśniewski, W. Treder i K. Zawiszewska. Od 1996 roku widowisko zaczęło być prezentowane regularnie i szybko stało się wakacyjną atrakcją Chmielna. W tym samym roku powstała także dziecięca grupa „Chmielan”, która miała zapewnić zespołowi naturalne zaplecze i wychowywać kolejne pokolenia tancerzy oraz śpiewaków.
Od Chmielna po Francję, Włochy i Armenię
„Chmielanie” stosunkowo szybko zaczęli wyjeżdżać poza region, a później także za granicę. W zestawieniach dotyczących historii grupy pojawiają się Bułgaria, Węgry, Estonia, Łotwa, Litwa, Gruzja, Niemcy, Francja, Szwecja, Włochy i Armenia. Artyści prezentowali tam kaszubskie pieśni, tańce oraz regionalne obrzędy. Samo „Wesele Kaszubskie” już w pierwszych latach po premierze kilkakrotnie pokazywano poza Polską. Dla zagranicznej publiczności było ono czymś więcej niż koncertem – pozwalało zobaczyć w jednym przedstawieniu kaszubską mowę, muzykę, strój, humor i dawny obyczaj.
Jednym z najbardziej udanych wyjazdów była podróż do Cesenatico we Włoszech w 2014 roku, związana z obchodami 30-lecia zespołu. W następnych latach zespół nadal brał udział w krajowych i międzynarodowych spotkaniach folklorystycznych. W 2017 roku wystąpił podczas XVIII Międzynarodowego Festiwalu Spółdzielczych Zespołów Artystycznych „Tęcza Polska” w Polanicy-Zdroju.
Nagrody, festiwale i obecność w mediach
Na koncie „Chmielan” znalazły się również sukcesy konkursowe. „Wesele Kaszubskie” zdobyło II miejsce na Festiwalu Obrzędów Weselnych w Węgrowie. Późniejsze opracowania wskazują na 2001 rok, choć w archiwalnym tekście przygotowanym na 20-lecie zespołu pojawiała się data 2000. W sierpniu 2018 roku dziecięcy skład wywalczył z kolei II miejsce podczas VIII Ogólnopolskiego Przeglądu Dziecięcych Zespołów Folklorystycznych w Brańsku. „Chmielanie” uczestniczyli też w Cepeliadzie w Sopocie, „Czarnym Weselu” w Klukach oraz licznych przeglądach, festiwalach i wydarzeniach regionalnych.
Historia zespołu od dawna dokumentowana jest również przez radio i telewizję. Już 15 kwietnia 1986 roku Radio Gdańsk nadało audycję „Gra i śpiewa zespół Chmielanie”. Rok później grupa wystąpiła przed kamerami telewizyjnymi we Wdzydzach Kiszewskich. W 1990 roku TVP realizowała w Chmielnie materiały z udziałem zespołu, a w 1995 roku „Chmielanie” prezentowali w telewizji zwyczaje wielkanocne. W 2019 roku pojawili się również w programie TVP3 „Pomorze na weekend”. Dzięki temu chmieleński folklor trafiał do odbiorców daleko poza granicami powiatu kartuskiego.
Chmielanie wydają swoją płytę
Ważnym krokiem było także utrwalenie repertuaru. W 2005 roku zespół wydał płytę z muzyką kaszubską „Nie zabôczta bawic sã”. W repertuarze „Chmielan” znajdują się utwory autorstwa m.in. Alojzego Tomaczkowskiego, W. Tredera, Antoniego Peplińskiego, Jana Trepczyka i Leona Roppla, a także tradycyjne tańce, takie jak dzek, owczarz, koseder, korkowy, kowal czy krzyżnik. Tomasz Fopke, recenzując płytę w „Pomeranii”, pisał, że „Chmielanie bawią słëchińca swòjim spiéwã i mùzyką”. W 2010 roku, dzięki projektowi „Na Kaszubską Nutę” realizowanemu z Kaszubską Fundacją „Nasza Checz”, udało się pozyskać m.in. kolejny akordeon i stroje.
Zasłużony dla Gminy Chmielno
Podczas 35-lecia w 2019 roku szczególnie mocno podkreślano wielopokoleniowość zespołu. W ciągu pierwszych 35 lat przewinęło się przez niego około 200 osób, a najmłodsza grupa liczyła wówczas około 25 dzieci. Dzieci rozpoczynające przygodę z tańcem obok starszych kolegów po latach same przejmowały odpowiedzialność za zachowanie repertuaru i kaszubskiej tradycji. W 2021 roku zespół otrzymał tytuł „Zasłużony dla Gminy Chmielno”.
Cztery dekady na scenie
Kulminacją dotychczasowej historii była uroczysta gala 40-lecia, która odbyła się 20 października 2024 roku. Na scenie zaprezentowali się zarówno dorośli „Chmielanie”, jak i „Mali Chmielanie”. Była bazuna, pieśni, tańce, specjalnie przygotowane elementy związane z rybackimi tradycjami Chmielna. Zespół liczył wówczas około 80 osób, z czego blisko 40 stanowiły dzieci. W jego dorobku znajdowało się około 80 pieśni i 30 tańców.
Jubileusz stał się również okazją do uhonorowania ludzi, którzy przez lata tworzyli tę historię. Cały zespół otrzymał Medal Senatu RP. Odznaki „Zasłużony dla Kultury Polskiej” trafiły do Tadeusza Makowskiego, Henryka Kostucha, Małgorzaty Klimowicz i Janiny Kowalczyk. Gmina Chmielno wyróżniła statuetkami M. Leszczyńską, J. Soliwodę i W. Tredera. J. Soliwoda pracował z nią od trzech dekad, a W. Treder od 34 lat.
„To nie tylko zespół, to wspaniała rodzina”
Latem 2026 roku, a więc w 42. roku działalności, „Chmielanie” nadal pozostawali aktywną częścią kaszubskiego ruchu folklorystycznego. W lipcu wystąpili podczas XII Chludowskich Spotkań z Folklorem, których hasłem było „Spotkanie Północy z Południem Polski”, a następnie podczas Festiwalu Tradycji Kaszubskich w Chmielnie. Najważniejszym wydarzeniem sezonu była jednak 30. edycja „Wesela Kaszubskiego”. Poprzedził ją Polterabend na Kaczym Rynku, a następnego dnia sala chmieleńskiego domu kultury ponownie wypełniła się publicznością. Do wspólnej zabawy zaproszono także pary, które przez trzy dekady występowały w rolach weselników. M. Leszczyńska została przy tej okazji uhonorowana Medalem św. Piotra – patrona rybaków – za wieloletnią współpracę ze środowiskiem rybackim. Gmina zapowiedziała też finansowe wsparcie kolejnego zagranicznego wyjazdu zespołu na festiwal folklorystyczny.
Bogdan Mielnik
Rozmowa z Marią Leszczyńską kierownikiem zespołu od 11.1994 r.
BM: Jakie były początki tego kierowania?
ML: W zespole byłam od samego początku, ale oczywiście z przerwami na dzieci. Kiedy już podrosły, jesienią 1994 r. na 10-lecie zespołu odbyło się takie spotkanie – nasz polterabend. Wtedy doszły nas słuchy, że zespół może przestać istnieć. Powiedzieliśmy sobie, że tak być nie może. Postanowiłam wraz z braćmi, że trzeba wrócić do zespołu. Więc kiedy zaczynała się moja przygoda z kierowaniem grupą, było mi łatwiej, bo wokół mnie było dużo mojego rodzeństwa, krewniaków i przyjaciół. Nawet siostra poszła za moim przykładem i zapisała się do zespołu.
Ważne było to, że miałam pomocne dusze w osobach fachowców. Był już wtedy z nami Witold Treder, który od 4 już lat dbał o stronę muzyczną. W podobnym czasie z zespołem związał się choreograf Jerzy Soliwoda. Był Jasiu Okroj, który zajmował się finansami zespołu. Nawet ówczesny wójt gminy Zbigniew Roszkowski powiedział, że nam pomoże, że: „bez butów nie będziemy tańczyć”. Choć na początku nie wiedziałam, na czym zespół stoi, jak to wszystko wygląda, kto nam pomaga, to wszystko mnie nie przerażało, bo mam taką naturę, że jak się już czegoś podejmuje to realizuje z uporem.
„Wesele Kaszubskie” koncert niezwyczajny
„Wesele” nie jest klasycznym koncertem folklorystycznym. To spektakl, w którym publiczność staje się częścią wydarzenia – gośćmi weselnymi. Są przygotowania, swaty, podarunki, oczepiny, żarty, drobne kłótnie, wspólne śpiewanie, poczęstunek i tabaka. Jednym z najbardziej charakterystycznych elementów jest „taniec służby” wykonywany w drewnianych korkach, który stał się jednym ze znaków rozpoznawczych zespołu. Duża część przedstawienia pozostaje otwarta na improwizację, dlatego artyści mogą reagować na publiczność i aktualne wydarzenia.
Co jest siłą „Chmielan”?
Siłą „Chmielan” nie są jednak same daty, nagrody czy liczba zagranicznych podróży. Zespół stał się żywym archiwum kaszubskiej kultury. Przechowuje pieśni, melodie, tańce, mowę, stroje i obrzędy, ale nie zamyka ich w muzealnej gablocie. „Wesele Kaszubskie” nadal bawi, dzieci uczą się kroków od starszych, a bazuna, diabelskie skrzypce, burczybas i drewniane korki wciąż pojawiają się na scenie. Od siedemnastu osób, które spotkały się jesienią 1984 roku, do wielopokoleniowego zespołu będącego wizytówką Chmielna prowadzi ponad czterdzieści lat pracy setek ludzi. To właśnie ich zaangażowanie sprawiło, że nazwa „Chmielanie” jest dziś kojarzona nie tylko z jednym zespołem folklorystycznym, ale z konsekwentnym przekazywaniem kaszubskiej tradycji z pokolenia na pokolenie.
