Od ponad pół wieku kultywują kaszubską pieśń, muzykę i taniec
Regionalny Zespół Pieśni i Tańca „Bazuny” jest jednym z najdłużej działających zespołów folklorystycznych na Kaszubach. Od 1971 roku kolejne pokolenia jego członków pokazują, że regionalna kultura nie musi być zamknięta w muzealnej gablocie. Żyje w tańcu, wspólnym śpiewie, muzyce tradycyjnych instrumentów, stroju i języku kaszubskim. W ciągu 55 lat zespół występował na scenach w kraju i za granicą, zdobywał nagrody, nagrywał dla radia i telewizji, a przede wszystkim wychował setki osób związanych z kaszubszczyzną.
Historia „Bazun” rozpoczęła się 14 lutego 1971 roku w Przyjaźni. Z inicjatywy Czesława Kwidzińskiego przy tamtejszym Zakładzie Rolnym PGR powstała 26-osobowa grupa, której celem było odtworzenie dawnych zwyczajów, pieśni i tańców kaszubskich. W organizacji pierwszych prób pomagał Wojewódzki Dom Kultury w Gdańsku. To właśnie jego pracownicy zaproponowali nazwę „Bazuny”, nawiązującą do długiego, drewnianego instrumentu pasterskiego, którego dźwięk od wieków rozbrzmiewał na Kaszubach. Od 1973 roku zespół działał przy domu kultury PGR w Leźnie.
Pierwszym instruktorem był Czesław Kwidziński, jednak już w 1971 roku kierowanie zespołem przejął Aleksander Tomaczkowski. Dla członków „Bazun” stał się nie tylko nauczycielem, ale również wychowawcą i autorytetem, dlatego nazywali go „Tatkiem”. To pod jego opieką młoda grupa przygotowała repertuar, zaczęła występować i odnosić pierwsze sukcesy. Jeszcze w roku powstania dokonano pierwszego nagrania radiowego, później przyszły realizacje telewizyjne i występy m.in. w Łodzi, Mielcu, Kazimierzu Dolnym oraz Gdańsku. Zespół został również dostrzeżony na międzynarodowym festiwalu na Węgrzech. Po śmierci Aleksandra Tomaczkowskiego, 13 sierpnia 1979 roku, „Bazuny” przyjęły jego imię.
Ludzie, którzy prowadzili zespół
W latach 1979–1992 kierownikiem artystycznym był Edmund Lewańczyk – muzyk, instruktor tańca i muzyki ludowej, autor oraz wykonawca utworów kaszubskich. To jedna z najważniejszych postaci w historii zespołu. Po nim funkcję tę pełnili Adam Langowski, a następnie Stefan Bychowski. W kolejnych latach nad stroną muzyczną czuwał Witold Treder, choreografię prowadził Jan Właśniewski, a od 2007 roku Jerzy Soliwoda, znany pedagog i choreograf związany z ruchem folklorystycznym na Kaszubach. Od 2023 roku za kierownictwo muzyczne odpowiada Tomasz Fopke.
Szczególne miejsce w dziejach „Bazun” zajmuje Robert Regliński, związany z zespołem od końca lat 70. Od początku lat 80. współtworzył jego organizacyjne zaplecze, a od 1992 roku stoi na czele zarządu. Ten sam rok był dla grupy przełomowy, ponieważ opiekę nad nią przejął samorząd gminy Żukowo. Dziesięć lat później, 7 maja 2002 roku, zarejestrowano Stowarzyszenie Regionalnego Zespołu Pieśni i Tańca „Bazuny”. W jego statucie zapisano cel, który najlepiej streszcza całą działalność grupy: zachowanie kultury regionalnej w tańcu, muzyce, śpiewie, obrzędach i tradycji kaszubskiej.
Kaszuby zamknięte w tańcu i dźwięku
Repertuar zespołu tworzono na podstawie tradycji różnych części Kaszub. Na scenie pojawiały się m.in. „Krzyżnik”, „Szewc”, „Wer” i „Klepocz”, a także tańce rybackie – „Koszowy” oraz „Wiosłowy”. Ważną część programów stanowiły pieśni kaszubskie, w tym „Mòje stronë” czy „Jak snôzi je ten swiat”. Dzięki takim prezentacjom widzowie poznawali nie tylko regionalne melodie i kroki, lecz także obrazy dawnego życia: pracę rybaków, rzemieślników, gospodarzy i mieszkańców kaszubskich wsi.
Charakterystyczne brzmienie „Bazun” tworzyły skrzypce, klarnet, trąbka, kontrabas i akordeony, ale również instrumenty utożsamiane z Kaszubami: bazuny, burczybasy i diabelskie skrzypce. Sama bazuna była dawniej instrumentem sygnałowym używanym przez pasterzy, rybaków, a nawet wiejskie straże ogniowe. W nazwie zespołu stała się symbolem donośnego głosu Kaszub i wierności miejscowej tradycji.
Ważne są także stroje. Członkowie występują w ubiorach nawiązujących do regionalnych wzorów, zdobionych haftem szkoły żukowskiej. Przy ich przygotowywaniu pracowały miejscowe hafciarki, m.in. Maria Płotka, która wykonywała elementy kobiecych bluzek i fartuchów oraz męskich kołnierzyków i mankietów. Dzięki temu każdy występ łączy muzykę i taniec z autentycznym lokalnym rękodziełem.
Edmund Lewańczyk w latach 1979-1992 kierownik artystyczny zespołu
Urodził się 4 grudnia 1943 roku w muzykującej rodzinie. Już jako młody człowiek występował publicznie, grał na akordeonie, śpiewał i rozwijał zainteresowanie rodzimym folklorem. Posiadał pierwszą kategorię instruktora tańca i muzyki ludowej.
Najważniejszy etap jego pracy z „Bazunami” przypadł na lata 1979–1992, gdy był kierownikiem artystycznym zespołu. Współtworzył repertuar, przygotowywał wykonawców do występów oraz dbał, aby prezentowane pieśni, muzyka i obrzędy zachowały kaszubski charakter.
Był kompozytorem pieśni kaszubskich, kolęd, pastorałek i utworów religijnych, cenionym gawędziarzem oraz konferansjerem. Od 1985 roku wielokrotnie zdobywał laury Turnieju Gawędziarzy we Wielu. Przez lata przewodniczył Społecznej Radzie Muzeum Kaszubskiego w Kartuzach, działał w Zrzeszeniu Kaszubsko-Pomorskim i prowadził wydarzenia regionalne. Za swoją pracę otrzymał m.in. Kaszubską Lilię, nagrodę Sucovia oraz brązowy medal „Zasłużony Kulturze Gloria Artis”. Zmarł 4 maja 2018 roku.
Nagrody i najważniejsze sukcesy
Już w pierwszych dekadach działalności zespół zaznaczył swoją obecność na ogólnopolskich przeglądach. Zdobywał pierwsze miejsca na Spotkaniach z Folklorem Kaszubskim w Chojnicach w 1985, 1996 i 2000 roku, a także nagrody podczas Festiwalu Kultury Kaszubskiej w Słupsku. W 1998 i 1999 roku otrzymał główne wyróżnienia oraz nagrody dziennikarzy na przeglądzie w Złocieńcu. Do ważnych osiągnięć należało również piąte miejsce kapeli na międzynarodowym festiwalu folklorystycznym na Węgrzech.
W 2003 roku „Bazuny” otrzymały Medal Stolema – jedno z najbardziej prestiżowych wyróżnień przyznawanych za działalność na rzecz Kaszub. Rok później znalazły się w gronie trzech laureatów głównych nagród festiwalu „Tęcza Polska” w Polanicy-Zdroju. W 2008 roku zajęły tam trzecie miejsce, a w 2009 roku zdobyły trzecią nagrodę podczas „Łowickiego Pasiaka” w Łowiczu.
Doceniano także osoby tworzące zespół. Podczas jubileuszu 40-lecia Robert Regliński otrzymał Złoty Krzyż Zasługi, a kolejni członkowie – srebrne i brązowe krzyże. Kulminacją oficjalnego uznania było 55-lecie. Podczas uroczystości 13 lutego 2026 roku cały zespół został uhonorowany odznaką „Zasłużony dla Kultury Polskiej”.
Kaszubski folklor w Europie
„Bazuny” od początku były ambasadorem Kaszub poza regionem. Występowały w Niemczech, Szwecji, Finlandii, Francji, na Węgrzech, w Czechach i dawnej Czechosłowacji. Jednym z lepiej udokumentowanych wyjazdów był udział w XV Międzynarodowym Festiwalu Folklorystycznym Marburg–Biedenkopf w Niemczech, od 9 do 14 lipca 2003 roku. Żukowska grupa była tam jedynym reprezentantem Polski i koncertowała obok zespołów m.in. z Portugalii, Anglii, Rumunii, Słowenii i Francji.
We wrześniu 2004 roku „Bazuny” wystąpiły w czeskiej Orlovej podczas festynu organizowanego przez Polski Związek Kulturalno-Oświatowy. W kwietniu 2005 roku odbyły trasę przez Niemcy i Francję, koncertując w partnerskich dla Żukowa miejscowościach Wendelstein i Saint-Junien. Rok później ponownie pojawiły się w Orlovej, a następnie w Wendelstein podczas święta przyjaźni i rocznicy współpracy samorządów.
Od 29 czerwca do 4 lipca 2011 roku zespół przebywał na Węgrzech. W miejscowości Szil uczestniczył w święcie zbiorów i międzynarodowym festiwalu tańca ludowego, koncertując również w Zsebeházie i Rábacsanaku. W wydarzeniu brały udział grupy z Hiszpanii, Włoch i Węgier. Ciekawostką było zaproszenie Roberta Reglińskiego do wykonania pierwszych, symbolicznych ruchów kosą rozpoczynających żniwa.
Zespół regularnie prezentował Kaszuby również na wielkich krajowych scenach. W 2007 roku, jako jedyny przedstawiciel regionu, uczestniczył w 44. Tygodniu Kultury Beskidzkiej, koncertując w Wiśle, Szczyrku, Żywcu, Makowie Podhalańskim i Oświęcimiu. Do Beskidów wrócił także w 2025 roku, występując w trzygeneracyjnym składzie podczas 62. edycji festiwalu.
Nie tylko koncerty
Dorobek „Bazun” utrwalano na nagraniach. Zespół pojawiał się w radiu i telewizji, uczestniczył w realizacji filmu „Śladami Kolberga”, nagrywał repertuar do „Śpiewnika kaszubskiego” Katarzyny Gaertner, a w 1998 roku wydał płytę „Wiązanka melodii kaszubskich”. W 2004 roku jego członkowie wzięli też udział w zdjęciach do filmu Roberta Glińskiego „Wróżby kumaka” z Krystyną Jandą.
Zespół nie bał się łączyć tradycji ze współczesnością. Podczas jubileuszu 45-lecia Paulina Milczanowska i Mariusz Szwaba wykonali po kaszubsku „Time to Say Goodbye” w tłumaczeniu Tomasza Fopke. Pięć lat wcześniej publiczność porwał zaledwie pięcioletni Michał Galiński, śpiewając „Mój tata kùpił kòzã”. Członkowie spotykali się także poza sceną – pod nazwą „Bazuny Żukowo” wystawiali nawet drużynę w lokalnej halowej lidze piłkarskiej.
Największym sukcesem jest ciągłość
Nagrody, zagraniczne podróże i występy przed tysiącami widzów tworzą imponującą kronikę, lecz największym osiągnięciem „Bazun” pozostaje trwanie przez ponad pół wieku. W zespole występowały całe rodziny: rodzice przekazywali miejsce dzieciom, a po latach na próbach pojawiały się wnuki pierwszych członków. Podczas 55-lecia podkreślano, że na scenie spotykają się trzy pokolenia. To właśnie dzięki tej ciągłości pieśni, tańce, język, haft i brzmienie kaszubskich instrumentów nie stały się jedynie wspomnieniem.
Przez 55 lat „Bazuny” udowadniały, że tradycja zachowuje wartość wtedy, gdy jest praktykowana i przekazywana dalej. Zaczynały jako 26-osobowa grupa przy gospodarstwie w Przyjaźni. Dziś są rozpoznawalnym symbolem gminy Żukowo i jednym z zespołów, które najpełniej opowiadają o Kaszubach poprzez ruch, dźwięk, strój i słowo.
